✍️ विशेष लेख

स्थान: जनकपुरधाम, मधेश प्रदेश

विषय: जानकी मन्दिर — धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक परिचय

प्राचीन मिथक र जनकपुरको उद्गम

जनकपुर, नेपालको मिथिला क्षेत्रको सांस्कृतिक र धार्मिक हृदय हो। यो पवित्र भूमिलाई माता सीताको जन्मस्थली मानिन्छ। हिन्दू धर्मग्रन्थअनुसार, राजा जनकले यसै पवित्र भूमि (सिरध्वज जनकपुरी) मा हल चलाउँदा माटोबाट एक बालिका प्रकट भइन् — जसलाई सीता भनेर चिनिन्छ। यही पवित्र भूमि पछि जनकपुर नामले प्रख्यात बन्यो। जनक वंशको राजधानी भएकाले यसलाई जनकपुर भनिएको हो।

️ जानकी मन्दिर : निर्माणको इतिहास

जानकी मन्दिर नेपालको सबैभन्दा भव्य हिन्दू मन्दिरमध्ये एक हो, जुन नेपाली–कोशल–मुगल वास्तुकलाको अद्भुत समिश्रणमा निर्माण गरिएको छ।

यस मन्दिरको निर्माण विक्रम संवत् 1935 (ई.सं. 1878) मा सुरु भई वि.सं. १९८१ (ई.सं. १९२४) मा सम्पन्न भएको मानिन्छ। यो मन्दिर भारतको ओरछा राज्यकी महारानी बृशभानु देवी (ब्रिजकुंवारी देवी) द्वारा बनाइएको हो।

जनश्रुति अनुसार, महारानी ब्रिजकुंवारी देवी एक रात सपनामा देवी सीताद्वारा प्रेरित भइन् र सोही अनुरूप उनले सीताको जन्मस्थलमा भव्य मन्दिर निर्माण गर्ने निर्णय लिइन्।

उक्त मन्दिरको निर्माणका लागि उनले निकै ठूलो धनराशी खर्च गरेकी थिइन् र यो नेपालमै मात्र होइन, सम्पूर्ण मिथिला र भारतको धार्मिक मानचित्रमा एक विशेष महत्व राख्ने धरोहर बन्यो।

️ वास्तुकला र विशेषता

जानकी मन्दिर लगभग ५० मिटर उचाइको, ३ अङ्ग (भाग) मा विभाजित र गुम्बजदार शैलीमा बनेको छ। यसको छतमा मुगल वास्तुकलाको असर देखिन्छ भने झ्याल, ढोका र स्तम्भहरूमा मिथिला कलाको झल्को पाइन्छ।

प्रमुख विशेषताहरू:

• ३००+ कोठा र कक्षहरू, पूजारी, साधु, तथा तीर्थालुका लागि
• गजुर सहितको 3 वटा मुख्य शिखर
• सुनौलो गजुर, जो चाँदी र सुनबाट बनाइएको हो
• राम जानकी विवाह मण्डप, जहाँ सीता–रामको विवाह भएको स्थलको प्रतीक बनाइएको छ

धार्मिक महत्व

जानकी मन्दिर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त पवित्र स्थल हो। सीता रामको विवाह यही स्थलमा भएको विश्वास गरिन्छ। प्रत्येक वर्ष लाखौं श्रद्धालु यहाँ दर्शन गर्न आउँछन्। विशेषगरी दुई पर्व अत्यन्त प्रसिद्ध छन्:

१. विवाह पंचमी (मार्ग महिनाको पंचमी)

राम र सीताको विवाह सम्झनामा आयोजित यो पर्वमा भारतको अयोध्यादेखि जनकपुरसम्म विवाह यात्रा निकालिन्छ। जनकपुरमा यो पर्व राम–सीताको वास्तविक विवाहको झलक दिनेसरह भव्यतासाथ मनाइन्छ।

२. राम नवमी (चैत्र महिनामा)

भगवान रामको जन्मोत्सवको रूपमा मनाइने यो पर्वमा मन्दिरमा विशेष पूजा, झाँकी र भजन कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ।

धार्मिक पर्यटन र सांस्कृतिक सम्पदा

जानकी मन्दिर नेपालमा मात्र नभई भारत, श्रीलंका र विश्वभरका हिन्दू भक्तजनहरूका लागि आस्थाको केन्द्र हो। यहाँको सम्पूर्ण क्षेत्र राम–जानकी मार्ग, धनुष सागर, गंगा सागर, सीता कुण्ड, र विवाह मण्डप जस्ता स्थलहरूले धार्मिक पर्यटनलाई मजबुत बनाएका छन्।

जनकपुरधामलाई २०१८ मा नेपाल सरकारले रामायण सर्किट अन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटनको रूपमा विकास गर्ने घोषणा गरेको थियो, जसमा जानकी मन्दिर मुख्य केन्द्र बिन्दु हो।

साहित्य, कला र परम्परा

जानकी मन्दिर मिथिला संस्कृतिको प्रतीक हो। यहाँ नियमित रूपमा मिथिला चित्रकला, पञ्चाली, मैथिली गीत, र रामायण–पाठको परम्परा चल्दै आएको छ। मन्दिर परिसरमै मिथिला संस्कृतिसम्बन्धी प्रदर्शनीहरू, साधु–सन्तहरूका प्रवचन र धार्मिक सेमिनारहरू समय–समयमा आयोजना गरिन्छ।

️ पहुँच र भौगोलिक स्थिति

जानकी मन्दिर नेपालका प्रमुख धार्मिक स्थलहरूमध्ये एक भएकाले यहाँको पहुँच सुलभ छ।

• रेल मार्ग: जनकपुरबाट भारतको जयनगरसम्म जनकपुर–जयनगर रेल सेवा सञ्चालनमा छ।
• सडक मार्ग: जनकपुर नेपालको राजधानी काठमाडौं, बिराटनगर, बिरगञ्ज, लहान लगायत सहरहरूसँग जोडिएको छ।
• विमानमार्ग: जनकपुर विमानस्थलबाट काठमाडौं र अन्य सहरहरूसँग हवाई सेवा उपलब्ध छ।

संरक्षण र वर्तमान चुनौती

जानकी मन्दिर यद्यपि प्राचीन समयदेखि नै कायम छ, तर संरक्षणको दृष्टिले अझ धेरै ध्यान दिनुपर्ने खालको धार्मिक सम्पदा हो।

नेपाल सरकार र विभिन्न संघसंस्थाले यस मन्दिरको भौतिक संरचना, धर्मशाला, धर्मिक परम्परा, तथा पर्यटन व्यवस्थापनमा ध्यान दिँदै आएको पाइन्छ। यद्यपि बढ्दो भीड, व्यवस्थापन अभाव, र शहरीकरणका चुनौतीहरू अझ समाधान हुनु बाँकी छन्।